معمار آرزوها ; زمان معمار است

معماری در هنر اسلامی، جایگاه ویژه‌اى دارد، و تجلى انوار حق که در عالم هستى و کاینات به ظهور رسیده، توسط هنرمند مسلمان در معمارى پر معناى خود متبلور شده است. معماران اسلامى با نیت نزدیکى به محبوب و قرب در جوار حضرت دوست کوشیده‌اند تا روح معنویت اسلامى را در بناهاى خود نمایش دهند و در تک‌تک اجزاى آن مظاهر الهى را به نمایش بگذراند و بدین جهت است که نقشة بنا و تزیینات آن از قبیل حیاط بزرگ با حوضى در وسط آن، شبستانها، محراب و نیز گچبری، کاشی‌کاری، آجر چینی، آینه‌کاری، وجود طاق و گنبد، محراب و منبر همه و همه مجموعه‌اى متحد و مطابق با تفکر الهى است. فضایى که امکان دورى از آلودگى و رهایى از قید و بندهاى دنیوى و تسلیم و عبودیت را در آستانة دیدار مهیا می‌سازد.

حسن روى تو به یک جلوه که در آینه کرد
این همه عکس مى و نقش نگارین که نمود

این همه نقش در آیینه اوهام افتاد
یک فروغ رخ ساقى است که در جام افتاد

بر این اساس است که می‌بینیم زیباترین و جاودانه‌ترین شاهکارهاى هنرى در مساجد و یا زیارتگاهها و دیگر اماکن مذهبى گرد آمده است. نمایشگاهى از عظیم‌ترین دستاوردهای مادى و معنوى جهان اسلام که براستى هر بیننده‌اى را غرق تماشاى خود می‌سازد.

معماری اسلامی، تمثیلى از جهان است که سلسله مراتب عالم وجود در آن تجلى یافته است و با جهان و همچنین با دل آدمى در ارتباطى نزدیک به سر می‌برد. به عبارتی، کل عالم، عبادتگاهى است که گنبد رفیع آن همانا آسمان نیلگون برافراشته است و سجادة آن فرش گستردة زمین و «خدایى که در این نزدیکى است، لاى این شبوها، پاى آن کاج بلند، روی آگاهى آب، روى قانون گیاه...» [8] و «دل» معبد درون هر آدمی، و بدینسان خلوت درون و برون، عبادتگاه جان و تن در معمارى اسلامى در متعالی‌ترین نوع خود به ظهور رسیده است.

در جلوگاه معنی، معشوق رخ نموده
از نیست هست کرده، از بهر جلوة خود

در بارگاه صورت، تختش عیان نهاده
وانگه نشان هستی، بر بی‌نشان نهاده